جهل مقدس

۴۱۱ سال پيش، در روز ۱۷ فوريهی ســـال ۱۶۰۰ ميلادی، "جوردانو برونو" فيلسوف ايتاليايی پس از گذراندن ۸ ســـال در سياهچالهای خوفناك دادگاه انگيزاسيون (تفتيش عقايد) در ميدان كامپو دی فيوری شـــهر رم زنده زنده در آتش سوزانده شد. برونو كسی بود كه از حق تمام انسانها برای انديشيدن بدانگونه كه دلشان میخواست، دفاع میكرد.

نوشتهاند كه وقتی برونو را به يك ستون آهنين بسته بودند و انبوهی از هيزم برای سوزاندن او جمع كرده بودند، او هم ساكت بود و تسليم شده بود و چيزی نمیگفت؛
ولی اتفاقی افتاد كه يك جمله گفت كه در تاريخ باقی ماند.

آن اتفاق اين بود كه ناگهان ديدند پيرزنی نزديك شد و تكه هيزمی در دست داشت و با آوردن نام خدا بر لب، آن را به روی هيزمها انداخت. برونو سكوتش را شكست و گويی عمل اين پيرزن مغز استخوانش را سوزانده بود، گفت: «لعنت بر اين جهل مقدست!»

مهمترين و يا لااقل يكی از اهم آفتهای اجتماعی نه تنها در منطقهی اسلامی بلكه شايد بتوان گفت در سراسر جهان که جوامع دينی از آن رنج میبرند، جهل مقدس است (جهل مقدس جهلی است كه بُعد قدسی دارد).

در چنين جهلی، شخص جاهل در جهل میسوزد، ولی برای خدا میسوزد.
گرسنگی، فقر، فلاكت، بيماری، جنگ و دشمنی، جنايت، آدمكشی، ايذا و آزار به همنوع، همه را به قصد قربت تحمل میكند و جالب اين است كه از هرگونه روشـــنگری هم میهراسد، آن هم برای خدا!

در جهل قدسی، شخص جاهل با نهادی همراه میشود به نام «اعتقاد»؛ یعنی براي چنين انسانی اعتقاد به جای تفكر مینشيند. اعتقاد از ريشه «عقد» یعنی بستن است. شخصی كه به امری معتقد میشود فكرش را گـره زده و معتقداتش را خط قرمز خويش میسازد.

كسانی كه به جهل مقدس گرفتار میشوند، جاهلانه برای خويشتن، خدا میسازند، خدايی كه ناخودآگاه مجموعهای از خواستههای خود آنان است. جهل مقدس همـراه با اعتقادهاي دينی است؛ ولی دينی كه نه براساس تعقل، بلكه براساس هواهای نفسانی، انسان معتقد میشود و بالاترين جنايت را ممكن است مرتكب شـــود در حاليكه خيال میكند براي خداست و متقرب الیالله میشود.

يكي از آفات اجتماعی كه من مايلم آن را فاجعه تأسفبار برای جوامع دينی امروز بنامم، جهل مقدس است؛ جهلی كه قهرمانانش دست به مهمترين جنايات میزنند، به خيال آنكه كاری كه میکنند مورد خواست خداست و آنان برای خدا تلاش میکنند. در يونان باستان، جنگ ميان خدايان بود و در ادوار بعد در قالب جنگ اديان شكل گرفت.

سيدمصطفی محقق داماد
بخشی از مقاله فاجعهی جهل مقدس